Ezpalak

XABIER GANTZARAIN. Berria, 2012-05-22 JIRA  

Ez dakit, gizonak imajinatzen ditut goizean baratzera joaten txirri-txarra, porruak aldatu, landareak bakandu, zopizertzen, pozak, badutelako zeregin bat egunero, badutelako nora joan, denbora non eta nori eman. Eta emakumeak imajinatzen ditut, tarte bat hartuta baratzera hurbiltzen, lur lehorra ureztatzen arratsaldean, tipulak batzen, pinu hostoa botatzen, pozak, aspaldiko partez tomateek tomate zaporea dutelako, harra ibili duten marka, jateko modukoa den seinale. Eta gazteak imajinatzen ditut, aitzurra hartuta lur gorria goldatzen, denena eta inorena ez den lurra izerdiz bustitzen, auzolanean.

Lurra zekena da lurra gaitza da lurra ustela da lurra gogorra da lurra harritsua da lurra zikina da lurra astuna da lurra elkorra da lurra nekagarria da lurra latza da lurra amorragarria da lurra beltza da.

Lurra gorria da, udalarena da lurra, anbulatorioa egiteko omen ziren, lagata eduki dute orubea urtetan, anbulatorioa ez zen iritsi, herritarrak batu egin ziren, baratzea jarriko dugu, lurra lantzen duenarentzat!

Txorimaloa ere kendu egin digute barren, esaten zuen, sinistu ezinda, azken hilabete hauetan baratzean lanean ibili den gizon batek. Udalak txikitu du baratzea, eta txorimaloa.

ARANTXA ITURBE. Berria, 2012-05-20, LARREPETIT  

Kintoak izango ziren Donna eta Jean-Marie. Hirurogeita hiru.

Donnaren heriotzak aspaldian hildako doinuak berpiztu ditu gure oroimenean. Bi egunotan kontatu digute behin eta berriz auzoko abesbatzan kantari hasi eta dantzalekuetako erregina bihurtu zenekoa, haren kanturik entzun gabe nolaz biziraun ahal izan dugun pentsarazteraino. Igual dio. Hil da, eta orain badakigu. Badakigu bizi izan zituela milioika disko saldutako urteak, dibortzio bat eta argitzen lanik inork hartu ez duen zurrumurrua: homosexualei hiesa merezia zutela esan zienekoa. Batzuek barkatu diote, gogoratuz hark ukatu egin zuela hori esan izana, eta beste batzuek hortxe utzi dute, «omen» bat erantsita. Edozein eratara, segurua dirudi hil dela eta haren doinutara dantza egindako belaunaldi bat akordatu dela izan zela garai bat haren doinutara dantza egin zuena.

Jean-Mariez dakigu alabaren apartamentura sartzen ari zelakoan harenean sartutako batek aurkitu zuela gorpu. Eta Bordeleko jendeak ezin duela ulertu nolaz ez den inor konturatu Jean-Mariek hiru urte zeramatzala gorpu. Hiru urte. Denak galdezka: baina nolaz ez dira konturatu bizilagunak? Nolaz ez da konturatu postaria? Eta praktikoago jarriz: nolaz ez da jabetu etxe-jabea? Eta alokairuaren erdia ordaintzen zioten zerbitzu sozialitetakoak? Nola iritsi liteke pertsona hil eta munduan inorengan hutsunerik ez uztera?

Hotz-hotzean, ez dira hain amaiera desberdinak. Aspaldi idatzi zuen Joseph Conradek amets egiten dugun bezala hiltzen garela: bakarrik. Edo ez. Ez zen horrela. Amets egiten dugun bezala bizi garela idatzi zuen Conradek: bakarrik. Sekula ez dugu jakingo Jean-Marie eta Donna kintoetatik benetan nor bizi izan zen amets egiten den bezala. Aldea da Donnak dantzan jarri zigula gorputza bizi zenean. Jean-Mariek eragin diguna ez da dantzara iritsi: dardarizoan geratu da.

Lorea Agirre. Berria,  2012-04-27 Katuajeak. 

Gernika koadroa bera, zenbat etxetako jangeletako hormetan zintzilik, familia argazki, jaunartze irudi eta bestelako apaingarrien artean. Izan zen bonbaketaren oroigarri, baina ez hori bakarrik. Askoz gehiago. Gaur garenaren adierazgarri ere bai. Memoria ariketa bat. Zauriak ez dira itxi, gerra ez da bukatu.

Gernika koadroko txoria. Orain 25 urte, pin bat larruzko txupan. Gernikan bertan egin zen topaketara kanpin denda bizkarrean, trenez, joan ginenekoa. Joan beharra zegoen. Jendetza ikaragarria. Rock radikala, kontzertu bortitzak. Gandorrak. Guk ere bai, Gernikako Arbola ezagutzera eta gurtzera umetan gurasoekin egindako txangoan oso bestela.

1937ko apirilaren 24an, Elgetan sartu ziren tropa frankistei, 24 ordu eman zitzaien sarraskia eragin eta izua zabaltzeko. Txikitu, lapurtu, jipoitu, tirokatu, hil, fusilatu eta bonba zulotan sartu, bortxatu. Sarraskitu, aditza onartzen bazait. Antxoni Telleria. Isilik egon zen 66 urtez, ez zuen sekula kontatu apirilaren 24an, hamalau urte zituela jaiotetxean jazo zena, harik eta 2003an Intxorta 1937 elkartekoek galdera egin zioten arte. «Goizeko hiruretan ezezagun batzuk baserrira etorri ziren; beltz-beltzak ez ziren, gure aldean pixka bat tostatuak, erdaraz ondo moldatzen ziren. Nire iritzia da kanpotar haiek horrelako orduetan bakarrik ezin zutela baserria aurkitu, herrikoek lagunduta etorri zirela. Eztabaida sortu zen ea bortxatu edo ez bortxatu; gero bultzaka hasi ziren eta azkenean aitari buruan tiro egin zioten; odolustu egingo zen, orduan, nik eskua buruan jarri nion, bigarren tiroa egin zioten eta niri eskuko atzamarrak birrindu. Amari, berriz, kulatazoka burua apurtu zioten; konortea galdu eta ez zuen berreskuratu; hamar egunera hil zen. Bortxatzaileek ikusi zuten onean ezin zutela ezer egin, txarrean dena, hilketak, bortxatu eta dena».

Egongelako koadroak ez du dena kontatzen dena kontatzen ez bada. Nork zioen irudi batek mila hitzek baino gehiago balio zuela. Antxoniren bizitza txikitu zuten egun berean, baina 75 urte geroago, Espainiako armadako soldaduak Elgeta eta Intxorta inguruan maniobretan ibili ziren. Hori ere memoria ariketa bat da. Zauriak ez daitezela itxi, gerra ez dadila bukatu.

Hiru bele beltz kotxe batek harrapatutako triku hilotzaren barrenak mokokatzen. Atzo goizean bertan, errepidean ikusia. To, metafora bat, kolpe batean. Metafora bila ote nenbilen. Baina metaforak zer balio du Antxoni Telleriaren testigantzaren aurrean edo soldadu espainiarrak Elgetako plazan sartu direla dioen berriaren aurrean.

Antxoni Telleria, Ana Frank bailitzan. Adin beretsuko neskatilak izango ziren Antxoni eta Ana, bizitza granada bat bezala ahoko zuloan lehertu zitzaienean. Antxoni Telleria Ana Frank balitz, sikiera, aiseago idatziko nuke haren izena. Badakit zergatik: barkamenak bereizten ditu biak. Ana Frankek barkamen, dolu, laudorio, ordain, egia, justizia, erreparazio, oroimen museo, liburu, film eta souvenir eta behar izan dituen malko guztiak jaso dituelako. Antxoni Telleriak, ezer ere ez.

Eta Antxoni Telleriarena gogorragoa izan zen, idatzi dezaket, eta ez dakit nola neurtu daitekeen bataren eta bestearen mina, baina badakit hala izan zela. Gogorragoa izan zen. Gogorragoa da. Antxoni Telleriak ez zuen egunerokorik idatzi. Mutu egon zen 66 urtez. Baina idatzi izan balu bezala gorde zituen jazotakoak. Idatzi, gorputzean ere idazten da, idazten dizute laban batekin larruazala urratuz, zaurituz, odola isuri arte. Gorputz mutilatua, bere egiarekin, bere idatziarekin. Tatuaje bat. Katuaje bat, esan du mutiko batek. Azalaren kode bortxatua. Agian, idatzi, gorputzean idazten dena idazten da benetan bakarrik. Gorputza mezuaren euskarri edo garraiatzaile, zer da, bada, bortxaketa bat gerraren erdian. Zer da etsaiaren ama-alabak bortxatu behar hori gerra guztietan. Elgetan bezala, Srebrenican, Guatemalan edo Kongon. Zer esan nahi dute. Ze mezu dute barnean, ze kodetan dauden idatziak.

Adin beretsua du neskatilak, eta Ana Franken egunerokoa ari da irakurtzen. La vita è vella filma ikustean ezagutu du liburuko pasarteren bat. Hara, horixe da. Benetako drama, komikotasunez jantzia. Nola irakurriko dizkiot Antxoniren hitzak zauritu gabe, minik eman gabe, ez da berriz gertatuko gezurra esan beharrik izan gabe. Non dago komikotasuna, nola fikzionatzen da, zein da metafora egokia. Nola egiten da memoria ariketa hori. Oinazea ezin du metaforak adierazi, ez ordezkatu, eta hala ere, hiru bele beltz triku odolustuaren erraietan mokoka ari zirela kontatu diot.

Lander Garro. Berria, 2012-04-08  

Ez dakit inoiz polizia kaputxadun baten aurrean kaka egitea egokitu ote zaizuen. Hantxe zaude zu zeure barruak hustutzen, dauzkazunak eta ez dauzkazunak botaz, eta hantxe dauzkazu bi begi, bi begi gezurrezko-edo, baten batek artilezko txano bati animalia baten begiak itsasi izan balizkio bezala, irudi delirantea eta higuingarria. Baina hizketan hasi zaizu orduan, ze hari ere, akaso, ikuskizuna ez zaio atsegina, amai dezazun irrikitan dago, eta orduan konturatu zara gizaki bat dagoela kaputxaren azpian. Amaitu ezak behingoz, presatuko zaitu. Baina ez zara zu, zeure barruak dira. Dena nahi lukete isuri. Nonbait irakurrita nago gizakiak berezkoa duela arrisku egoeratan kaka egitea, erantzun fisiologikoa dela, hain zuzen arerioa uxatzeko balio duena, eta gorputzen arteko guduan besteak zu heltzeko erraztasunik izan ez dezan. Biziraupenerako protokolo fisiologikoa da, beraz, kaputxadun bat zeure etxean ikusi eta korrika komunera joateko jendetasunik gabeko bultzada hori. Barka diezadala beraz ertzain jaunak nire etxeko atea bota eta ni atxilotzera trumilka sartu ziren hartan izan nuen estualdia eta hustualdia, ez nintzen ni, nire hesteak ziren, mandatu antzestral bati jarraiki ari zitzaizkionak.

Gizakirik estrafalarioenak ere, zorrotzak dira kaka intimotasunean egiteko desioari dagokionez. Gauza asko egin litezke besteen aurrean, gauza asko esan litezke, eta izan dezakegu lotsagarri geratzeko joera arlotea ere. Baina kaka egiteko tenorean, adiskide, orduan bakarrik nahiko duzu egon, barrutik botatzen dituzunak besteek botatzen dituztenen parekoak izan arren, zeureak direlako, ongi bota eta hobe ezkutatzekoak. Baina pribilegio hori airean geratuko da, noski, egunen batean polizia jaun-andreen bisita egokitzen bazaizu, poliziak oso baitira zuhurrak gaizkileekin, eta izu dira hustualdia ez ote duzun zure karrera kriminala azken muturrera eramatearren erabiliko: komun zuloraino.

97ko urrian sartu ziren ertzainak geure etxera, anaia eta biok eraman gintuzten. Zerikusirik ez geneukan ekintza bat leporatzen ziguten, anaiak harriduraz begiratu zidan etxean barna ikusi nuen aldi batean, aurpegiaz galdetuz bezala: zertan ari dituk idiota hauek hemen? Bere atzean zegoen ertzainak bere doblea egiten zuen tamainaz. Nekez pentsatuko nuen gau hartan kirten horiek bizitzako 2 urte lapurtuko zizkidatela, niri eta neureei.

Batzuek pentsatzen dute tortura dela makilkadaka neurtzen den gauza bat; hainbat ubeldura, halako sufrimendua. Horiek ez dakite zer den poliziaren I+G delakoa. Ikerketa eta garapena alegia. Etxean sartu orduko sartzen dizute izua, eta ondorengo orduetan dena da barneratutako izu horren erakustaldi kontrolagaitza. Nahi zenuke aurre egin, nahiko zenuke matxinatu, ezetz esan, baina beldur zara ez ote zaituzten bertan akabatuko, eta isildu egiten zara. Gaueko ordu txikietan esnatzen zaituzte, eta arma bat daukazu zure buruari apuntatzen. Eta orain?, galdetzen dute, eta nahi duzun gauza bakarra da kanoi horretatik proiektil bat atera dadin, edo beharbada aterarazi dezaten.

Hiru egunetan ez ninduten ukitu. Kaka egiten pasa nituen hiru egunak. Jaten ez nuena ere botatzen nuen. Lotsatu egin beharko nuke, seguruen. Ez da samurra, ez, zeure burua oroitzea, ateari hatz-koskorrez joaz eta komunerako baimena eskatuz, ia ahopeka, aitari zerbait txarra egin izana aitortzen ari bazintzaizkion bezala.

Arrazoi du Mikel Hernandez Abaituak gatazkari buruz gutxi idatzi dugula esaten duenean; nik neronek hau idazteke neukan gaur arte. Besteei gertatzen zaienaz hitz egitea errazagoa da, irudiz, norberari gertatzen zaionaz hitz egitea baino. Luxuzko ikusleak ei gara, biharko ikertzaileek eskertuko dute geure ekarria.

UNAI ITURRIAGA LARREPETIT 2012-03-21

[Unairen artikulua, esteken bitartez osatua]

Joan den udagoieneko kontua izan zen, eguzkiak, bere amarengana zihoan batean, txinparta bat askatu eta ardagaia piztu zidan. Erekzio neuronala: PNV ez zela gehiago PNV izango, omenka ari ziren betiere, PN izango ote zen: Partido Nacional. Nola Scottish National Party edo Audiencia Nacional, ba, halaxe, nazionala. Ondo iritzi nion, eta PNVkoa banintz horren alde egingo nukeela pentsatu nuen. Partido Nacional eta kitto. Edozelan ere, nire interesa, jakin-mina, egonezina, euskarazko izenari zegozkion. Alderdi Jeltzale horrek ninduen listu-jario, ez hainbeste gaztelerazko markak. 

Ardagaiak tentealdi batek irauten duena iraun zuen, eta udagoiena bestelako desburdinbideetan sartu zen Patxi Lopez bultzi-leihotik so zegokiola. Izenaren gaineko eztabaida itzali eta haren errautsetatik alderdirik alderdiena hegatu zen, Ave Fenix-a legetxe, Buzz Urkullu Lightyear-en gidaritzapean infinituraino eta are harago iristeko asmoz. Urtarrila zen ordurako.

Behin honaino iritsita, flash-back bat egiteko premian nago. Zalaparta, kalapita eta astrapala franko eragin zuten Iruñea-Veleiako ostrakak aurkitu zituzten egunetara noa hauts zientifikorik harrotzeko ezelako asmo barik. Izan ere, Jan-Edan-Lo hura irakurri nuenean, argia ikusi nuen. Egia edo egiantza izan, mitoek eta epikak bietarik baitute, gure iragana berrirakurtzeko aukera aparta iruditu zitzaidan. Lur txatal honi bestelako oinarri erritmiko-historiko bat eskaintzeko parada. Ez ala?

Imajinatu une batez, Orreagez, Amaiurrez, oinaztarrez eta ganboatarrez harago, han gure arbasoak, Arabako lautadako eguzkipean, izterrarteak estaltzeko justuko oihalekin, ogi xerrak oliba oliotan busti eta ardoa edan ostean, asaba zaharren baratzeko olibondoaren gerizpean lo-kuluxka goxoan. Jan, Edan, Lo. JEL.

Izena libre geratzen denean Alderdi Jeltzalea sortuko dut.